HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN, PHẢN BIỆN VÀ GIÁM ĐỊNH XÃ HỘI TẠI LÂM ĐỒNG- THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP

Tư vấn, phản biện và giám định xã hội (TV, PB&GĐXH) là một trong những nhiệm vụ của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam nói chung[1], cũng như của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Lâm Đồng nói riêng [2].

Tư vấn, phản biện và giám định xã hội là nhu cầu của xã hội, là trách nhiệm của trí thức khoa học và công nghệ đóng góp công sức, trí tuệ của mình trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ Tổ quốc. Hoạt động này đã được Đảng, Nhà nước quan tâm và đánh giá cao[3], đã có nhiều văn bản chỉ đạo, điều chỉnh hoạt động này, cụ thể:

-  Các văn bản của Đảng được nêu chủ yếu là các nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương, các chỉ thị và kết luận của Bộ Chính trị, Ban Bí thư Trung ương được bắt đầu từ năm 1998 và thường xuyên được điều chỉnh, bổ sung xuyên suốt đến giai đoạn hiện nay:  Chỉ thị số 35-CT/TW ngày 11/04/1988 của Ban Bí thư Trung ương (khóa VI) đã nêu: “.... các bộ, ngành có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ với Liên hiệp Hội Việt Nam và tạo điều kiện để Liên hiệp Hội Việt Nam gắn hoạt động của mình với hoạt động của Nhà nước, đồng thời để Liên hiệp Hội Việt Nam thực hiện được chức năng phản biện và giám định xã hội về khoa học kỹ thuật của một hội quần chúng”;  Thông báo số 37-TB/TW ngày 20/11/1992 thông báo ý kiến của Ban Bí thư Trung ương về tổ chức, hoạt động của Liên hiệp Hội Việt Nam đã yêu cầu: “Ban Cán sự Đảng Chính phủ lãnh đạo việc thể chế hóa Chỉ thị số 35-CT/TW của Ban Bí thư, xây dựng các văn bản cần thiết để vừa hướng dẫn và tạo điều kiện cho các hội khoa học và kỹ thuật hoạt động, vừa tăng cường vai trò quản lý Nhà nước đối với hội. Trước mắt cần thể chế hóa chức năng TV,PB&GĐXH  về khoa học và kỹ thuật của các hội ... ”, gần đây nhất là Chỉ thị 42-CT/TW ngày 16/4/2010 của Bộ Chính trị về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và Kết luận số 93-KL/TW, ngày 20/11/2020 của Ban Bí thư về việc tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 42-CT/TW, ngày 16/4/2010 của Bộ Chính trị khóa X về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Liên hiệpcác Hội KH&KT Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; Thông báo số 353-TB/TW ngày 25/6/2010 thông báo ý kiến của Ban Bí thư về việc xác định các đề án triển khai thực hiện Chỉ thị 42-CT/TW của Bộ Chính trị đã yêu cầu: “Ban Tuyên giáo Trung ương chủ trì, phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, Đảng đoàn Liên hiệp Hội Việt Nam xây dựng cơ chế phát huy vai trò của Liên hiệp Hội Việt Nam tham mưu, đề xuất với Đảng, Nhà nước những vấn đề lớn về chủ trương, đường lối, chính sách phát triển của đất nước, chủ trương TV, PB&GĐXH trong quá trình xây dựng đường lối, chủ trương, chính sách, các chương trình, dự án lớn”. Ngoài ra còn có nhiều văn bản khác…[4]

- Các văn bản của Nhà nước thể hiện bằng các nghị định của Chính phủ, chỉ thị, quyết định của Thủ tướng Chính phủ đều khẳng định, nêu cao vai trò TV, PB&GĐXH trong hoạt động của các Hội nói chung và của Liên hiệp các HộiKH&KT Việt Nam nói riêng[5]. Nghị định số 45/2010/NĐ-CP ngày 21/4/2015 của Chính phủ quy định về tổ chức, hoạt động và quản lý hội đã quy định quyền của Hội: “tham gia chương trình, dự án, đề án nghiên cứu, TV, PB&GĐXH theo đề nghị của cơ quan Nhà nước”. Nghị định cũng xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước đối với Hội: “ban hành cơ chế, chính sách để Hội tham gia chương trình, dự án, đề tài nghiên cứu, TV, PB&GĐXH”;  Quyết định số 650/QĐ-TTg ngày 24/4/2006 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê chuẩn Điều lệ Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam, thì Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam có các nhiệm vụ sau đây: “…tổ chức các hoạt động TV, PB&GĐXH nhằm xây dựng cơ sở khoa học cho việc hoạch định các chương trình, kế hoạch, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo, bảo vệ môi trường, xây dựng pháp luật, tăng cường củng cố an ninh – quốc phòng, tham gia giám sát độc lập đối với các đề tài, công trình quan trọng…”.

Đặc biệt, Ngày 14/02/2014, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg thay thế Quyết định số 22/2002/QĐ-TTg. Tiếp theo đó, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư 11/2015/TT-BTC ngày 29/01/2015 hướng dẫn cơ chế tài chính cho hoạt động TV,PB&GĐXH thay thế Thông tư 27/2003/TT-BTC.

Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg ngày 14/02/2014 của Thủ tướng Chính phủ về hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Quyết định 14/2014) quy định những điểm chính về hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội  như sau: Phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng;  Xác định rõ khái niệm về tư vấn, phản biện và giám định xã hội; Quy định về phương thức thực hiện; Quy định cụ thể về cơ chế tài chính.

Triển khai Quyết định số 14/2014, các tỉnh trong toàn quốc đã ban hành các Quyềt định quy định về hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh nhằm cụ thể hóa Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg ngày 14/02/2014 của Thủ tướng Chính phủ và các quy định khác của pháp luật có liên quan. Từ đó tạo điều kiện để hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật các tỉnh phát triển, phát huy được sức sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ.

Tại Lâm Đồng, tuy chưa cụ thể hóa Quyết định số 14/2014 tại địa phương nhưng trong những năm qua Liên hiệp hội Lâm Đồng và các tổ chức thành viên đã có nhiều cố gắng tổ chức các Hội nghị khoa học mang tính chất tư vấn, phản biện và giám định xã hội …  nhằm góp phần xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc hoạch định và thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước, các chiến lược, quy hoạch, các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, các dự án quan trọng của địa phương. Qua quá trình triển khai, ý kiến đánh giá, phản hồi của các ngành, các cấp quản lý của tỉnh cho thấy hoạt động TV, PB&GĐXH của Liên hiệp hội bảo đảm tính khách quan và tính độc lập cao; ý đánh giá cao tính nghiêm túc, khoa học và tác dụng thiết thực của các báo cáo kết quả TV, PB&GĐXH của Liên hiệp hội. Hoạt động TV, PB&GĐXH ngày càng trở thành hoạt động quan trọng hàng đầu của Liên hiệp hội. Hoạt động này đã góp phần vào việc nâng cao chất lượng việc soạn thảo, xây dựng các chương trình, dự án, đề án về phát triển kinh tế - xã hội, khoa học và công nghệ. Mặt khác, đây cũng là dịp để Liên hiệp hội, các tổ chức hội tập hợp và đoàn kết đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ góp phần phục vụ sự nghiệp phát triển kinh tế -xã hội, khoa học và công nghệ của địa phương.

Tuy vậy, hoạt động TV, PB&GĐXH của Liên hiệp hội Lâm Đồng còn chưa đạt được kết quả như mong muốn: số lượng chưa nhiều, chưa theo kịp bức xúc của địa phương, chưa mang tính thời sự… chủ yếu là một số nhiệm vụ được UBND tỉnh giao trên cơ sở đề xuất của Liên hiệp hội. Việc đề xuất tổ chức nghiên cứu phản biện độc lập những chủ đề trọng tâm, bức xúc về kinh tế - xã hội, cơ chế chính sách của tỉnh còn rất hạn chế. Các đề xuất thực hiện nhiệm vụ tư vấn, phản biện và giám định xã hội của các Hội thành viên chưa thật sâu, sát những vấn đề cấp thiết đang đặt ra đối với việc phát triển kinh tế - xã hội. Góp ý, phản biện chủ trương, chính sách còn ít; Góp ý, phản biện lĩnh vực về khoa học, xã hội nhân văn, lý luận chính trị, văn hóa, môi trường chưa nhiều; Mới chú trọng đến mảng tư vấn, phản biện, chưa quan tâm nhiều đến mảng giám định xã hội.

Nguyên nhân

- Nhân lực cán bộ quản lý, chuyên trách đối với công tác TV, PB&GĐXH của Liên hiệp hội còn thiếu, kiêm nhiệm nên tính chủ động trong công việc chưa cao. Bên cạnh đó năng lực, kỹ năng thực tiễn về TV, PB&GĐXH của Liên hiệp hội còn hạn chế,  chưa tạo được niềm tin đối với các cơ quan quản lý  nhà nước, chưa chủ động đề xuất với các ngành, địa phương để được đặt hàng nhiệm vụ TV, PB&GĐXH. Mặt khác, nhiều hội thành viên thuộc hệ thống Liên hiệp hội chưa mạnh dạn tham mưu, đề xuất những vấn đề, dự án, đề án mà tổ chức mình có thể tham gia TV, PB&GĐXH để đặt vấn đề với cấp có thẩm quyền giao nhiệm vụ.

- Đội ngũ chuyên gia tham gia TV, PB&GĐXH của tỉnh chủ yếu dựa vào các chuyên gia với năng lực chuyên môn, kinh nghiệm đã có, chưa được đào tạo chuyên sâu về kỹ năng tư vấn, phản biện và giám định xã hội; chưa đảm bảo về chế độ cung cấp thông tin, chế độ thù lao, nghiên cứu khảo sát thực tế, đào tạo bồi dưỡng, hội thảo trao đổi kinh nghiệm,....

- Vẫn còn cơ chế "xin- cho", chưa phải là giao nhiệm vụ, đặt hàng đối với hoạt động  TV, PB&GĐXH của Liên hiệp hội. Chế độ cung cấp thông tin về các chương trình, đề án, dự án kinh tế - xã hội của địa phương cho Liên hiệp hội và các hội thành viên chưa được chú trọng; Các cơ quan nhà nước, chính quyền địa phương chưa thực sự có nhu cầu đặt hàng về TV, PB&GĐXH cho Liên hiệp hội và các Hội thành viên.

- Nhận thức của một số cấp ủy, chính quyền các địa phương, sở ngành về vị trí, vai trò của hoạt động TV, PB&GĐXH của Liên hiệp hội còn hết sức hạn chế. 

Giải pháp

-  Liên hiệp hội Lâm Đồng thành lập Trung tâm Tư vấn phát triển thuộc Liên hiệp hội. Trung tâm có chức năng tư vấn, phản biện và giám định xã hội các công trình khoa học và kỹ thuật, kinh tế - xã hội do UBND Thành phố và các sở, ngành đặt hàng cho Liên hiệp hội, nhận hợp đồng tư vấn, thiết kế, phản biện các dự án do các đơn vị kinh tế, kinh doanh, khoa học kỹ thuật đặt hàng. Đổi mới về phương pháp, nội dung của công tác tư vấn phản biện ngoài hình thức tổ chức hội thảo như tổ chức tham vấn cộng đồng, lấy ý kiến chuyên gia… Nâng cao tính chủ động, chuyên nghiệp, hiệu quả của hoạt động TV, PB&GĐXH.

- Tập hợp, xây dựng hệ thống mạng lưới chuyên gia TV, PB&GĐXH của Liên hiệp hội đảm bảo đủ năng lực để thực hiện tốt nhiệm vụ, đặc biệt là các chuyên gia đầu đàn có trình độ chuyên môn cao, uy tín về khoa học và có nhiều kinh nghiệm trong quản lý kinh tế - xã hội trong và ngoài tỉnh.

-  Xây dựng, dự thảo trình Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành Quy định về hoạt động TV, PB&GĐXH của tỉnh theo Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ,  Quy định cụ thể hóa Thông tư số 11/2015/TT-BTC, ngày 29 tháng 01 năm 2015 của Bộ Tài chính hướng dẫn cơ chế tài chính cho hoạt động TVPBGĐXH của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam phù hợp với điều kiện đặc thù của tỉnh.

- Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến các văn bản quy định hiện hành của Nhà nước về hoạt động TV, PB&GĐXH của Liên hiệp hội,  làm cho các cấp, các ngành, địa phương, tổ chức, cá nhân có liên quan thống nhất cao về mục đích, hiệu quả, sự cần thiết cần có TV, PB&GĐXH đối với các chương trình, dự án trọng tâm, trọng điểm trước khi trình cấp có thẩm quyền quyết định.  

Đề xuất, kiến nghị

-  Đề nghị UBND tỉnh Lâm Đồng cụ thể hóa các văn bản liên quan đến hoạt động TV, PB&GĐXH của Liên hiệp hội Lâm Đồng như: ban hành Quy định về hoạt động TV, PB&GĐXH theo Quyết định số 14/2014/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ;  Quy định cụ thể hóa Thông tư số 11/2015/TT-BTC, ngày 29 tháng 01 năm 2015 của Bộ Tài chính hướng dẫn cơ chế tài chính cho hoạt động TVPBGĐXH của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam phù hợp với điều kiện đặc thù của tỉnh.

- Đề nghị Liên hiệp hội Việt Nam hàng năm cần tập huấn hướng dẫn cho cán bộ Liên hiệp hội các địa phương về chuyên môn, nghiệp vụ và giới thiệu các chuyên gia chuyên sâu về các lĩnh vực liên quan để thuận lợi cho công tác tư vấn, phản biện và giám định xã hội khi cần thiết, và cũng mong muốn được Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp quan tâm tạo điều kiện, giao nhiệm vụ thực hiện hoạt động giám sát và phản biện xã hội nhằm thực hiện tốt vai trò giám sát xã hội của các tổ chức thành viên thuộcMặt trận Tổ quốc Việt Nam.