LIÊN HIỆP CÁC HỘI KHOA HỌC VÀ KỸ THUẬT
TỈNH LÂM ĐỒNG
Số 2A Trần Hưng Đạo - Phường 3 - Thành phố Đà Lạt - Điện thoai: 0263.3533247 - Email: lienhiephoilamdong@gmail.com

VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH TRONG BỒI DƯỠNG NHÂN CÁCH CÔNG DÂN CHO HỌC SINH THPT TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Danh mục: Tư vấn phản biện Ngày đăng: 26 tháng 5 năm 2022

VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH TRONG BỒI DƯỠNG NHÂN CÁCH CÔNG DÂN

 CHO HỌC SINH THPT TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

 

Nguyễn Thị Bảo Trâm 

Phụ huynh trường THPT Chuyên Bảo Lộc

 

Thông thường, mỗi người sinh ra và lớn lên đều có một gia đình, đồng thời chịu ảnh hưởng của ba môi trường giáo dục chính là gia đình, nhà trường và xã hội. Đây là ba môi trường gắn kết chặt chẽ với nhau, tác động rất lớn đến sự hình thành nhân cách mỗi người. Trong đó, môi trường gia đình là cơ sở, là nền tảng quan trọng có tính chất quyết định nhân cách của con người trong quá trình trưởng thành.

Hiện nay, đất nước hội nhập và phát triển với sự bùng nổ của công nghệ thông tin, khoa học kỹ thuật tiên tiến, công nghệ số… đã tác động rất lớn đến sự hình thành và phát nhân cách của mỗi con người mà nhất là giới trẻ. Vì thế, mỗi gia đình và các bậc phụ huynh cần phải đặc biệt quan tâm, giáo dục con em bằng các biện pháp phù hợp.

1. Khái niệm về gia đình, nhân cách công dân, vai trò của gia đình trong bồi dưỡng nhân cách công dân

Để đạt hiệu quả tốt trong bồi dưỡng nhân cách công dân, chúng ta cần nhận thức đầy đủ, sâu sắc về khái niệm “gia đình”“nhân cách công dân”.

“Gia đình” là một tổ chức đời sống cộng đồng của con người, một thiết chế văn hóa – xã hội đặc thù được hình thành, tồn tại và phát triển trên cơ sở của quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng, giáo dục giữa các thành viên.

“Nhân cách” là cách ăn ở, cư xử biểu hiện phẩm chất, đạo đức của một con người. Nhân cách của mỗi con người được hình thành và phát triển từ nhiều yếu tố cơ bản, quan trọng như: yếu tố di truyền (năng khiếu, tư chất), môi trường (tự nhiên và xã hội), giáo dục (nhà trường - gia đình - xã hội), hoạt động cá nhân (cá nhân tự rèn luyện tu dưỡng mình). Mỗi yếu tố có những mức độ, chức năng khác nhau cùng tác động đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách của mỗi người.

“Công dân” là người dân của một nước. Quốc tịch là căn cứ xác định công dân của một nước, thể hiện mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân nước đó. Công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là người có quốc tịch Việt Nam.

 “Nhân cách công dân” là tổng hòa những phẩm chất, đạo đức tốt đẹp ở mỗi con người mang bản sắc riêng của một quốc gia, chẳng hạn yêu nước, tương thân tương ái, giản dị, khiêm tốn, cần cù và sáng tạo trong lao động, bất khuất kiên cường… là những nét tiêu biểu của nhân cách công dân Việt Nam.

Trong hệ thống pháp luật, quy định về giáo dục nhân cách con người được xây dựng trên cơ sở tầm quan trọng của nhân cách quyết định hành vi ứng xử của cá nhân đối với mọi người xung quanh. Việc giáo dục, bồi dưỡng nhân cách con người luôn được đặt ra ở mọi lứa tuổi vì đây là yếu tố tiên quyết để giữ vững ổn định, phát triển xã hội. Với lứa tuổi học sinh THPT, mục tiêu giáo dục nhân cách được quy định tại Điều 29 Luật Giáo dục năm 2019 như sau:

  Nhằm phát triển toàn diện cho người học về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ, kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo;

  Hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa và trách nhiệm công dân;

  Chuẩn bị cho người học tiếp tục chương trình giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Học sinh THPT đang ở độ tuổi trưởng thành ở giai đoạn đầu của tuổi thanh niên, ở độ tuổi này, cơ thể đã phát triển cả về thể chất, trí tuệ, nhân cách; đã có khả năng tư duy lý luận một cách độc lập và sáng tạo; nhận thức về cái tôi của mình trong hiện tại và vị trí xã hội của mình trong tương lai; đã có sự nhìn nhận khách quan, sự hình thành thế giới quan… giai đoạn này có tính chất quyết định hướng đi của mỗi người “thành công” hay “thất bại”.

Trong giai đoạn hiện nay, gia đình có vai trò như thế nào trong việc góp phần bồi dưỡng nhân cách công dân ở độ tuổi học sinh THPT?

Thứ nhất: Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và quan trọng nhất

Gia đình không chỉ sinh ra con người, thực hiện các chức năng chăm sóc, hoàn thiện thể lực mà còn là môi trường giáo dục đầu tiên cho mỗi đứa trẻ phát triển, hoàn thiện yếu tố xã hội trong con người như dạy cho trẻ cách ăn, mặc, giao tiếp… Cùng với giáo dục nhà trường và xã hội, gia đình là môi trường cơ sở có vị trí quan trọng đối với việc hình thành con người xã hội; giáo dục con người trở thành công dân có ích cho đất nước: tác động mạnh mẽ ở giai đoạn ấu thơ của cuộc đời mỗi con người; đặt cơ sở quyết định cho sự hình thành nền tảng nhân cách ở tuổi niên thiếu; thúc đẩy sự phát triển, hoàn thiện nhân cách ở tuổi thanh niên; củng cố, giữ gìn nhân cách ở tuổi trưởng thành và khi về già.

Thứ hai: Gia đình chuẩn bị hành trang cho các em bước vào đời

Gia đình là môi trường gắn bó trong suốt cuộc đời của mỗi con người. Gia đình là nơi tạo ra các mối quan hệ gắn bó ruột thịt - một thứ tình cảm khó có thể chia cắt được. Trong vòng tay gia đình, các em được nuôi dưỡng bằng những giá trị vật chất và tinh thần. Theo năm tháng, các em dần lớn lên hoàn thiện về nhân cách. Những kiến thức, kỹ năng được ông bà, cha mẹ dạy dỗ là hành trang để các em bước vào đời.

Thứ ba: Gia đình là nhịp cầu kết nối với nhà trường

Gia đình là “cái nôi” giáo dục đầu tiên, giai đoạn sau các em tiếp tục được sự giáo dục của nhà trường. Đó là môi trường rộng lớn hơn, bạn bè nhiều hơn, kiến thức được mở mang, thể chất ngày càng phát triển, theo đó nhận thức và nhân cách cũng được phát triển rất mạnh ở thời kỳ này.

Để hình thành những phẩm chất cơ bản của công dân trong thời đại ngày nay như lòng nhân ái, sự đồng cảm của nhân loại, sự quan tâm đến lợi ích của cộng đồng dân tộc, hài hoà lợi ích của cá nhân, gia đình... Gia đình phải là nhịp cầu kết nối thường xuyên, nhịp nhàng với nhà trường để theo dõi tình hình học tập, rèn luyện của con em; kịp thời có những tác động nhằm giúp các em tự ý thức bổn phận, trách nhiệm của mình, từ đó xác định được điểm mạnh, điểm yếu để tự điều chỉnh và hoàn thiện bản thân.

Thứ tư: Gia đình cần thiết lập các mối quan hệ mật thiết với xã hội

 Gia đình là tế bào của xã hội “Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình” (1). Gia đình và xã hội có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau. Xã hội tốt sẽ là cơ sở để xây dựng gia đình hạnh phúc, tiến bộ tạo ra những công dân có ích cho Tổ quốc.

Trong bối cảnh mở cửa và toàn cầu hóa, mặt trái của nền kinh tế thị trường đã làm ảnh hưởng mạnh mẽ tới quan hệ gia đình, nhiều thang bậc giá trị trong gia đình ngày càng bị xói mòn như vấn đề đạo đức, nhân cách, lối sống, văn hoá giao tiếp, ứng xử... đã ảnh hưởng tới sự phát triển nhân cách của các em. Cho nên, gia đình cần thiết lập mối quan hệ mật thiết với xã hội sẽ tạo ra con đường nhanh nhất, chắc chắn nhất để bồi dưỡng những chuẩn mực tốt đẹp của xã hội, khơi dậy ý tưởng sáng tạo cho các em.

Thứ năm: Gia đình là môi trường bồi dưỡng nhận thức về trách nhiệm và nghĩa vụ công dân

Giáo dục con cái trong gia đình là trách nhiệm đạo đức, nghĩa vụ công dân của những người làm cha mẹ. Bằng tình yêu thương, ông bà, cha mẹ trao truyền lối sống và kinh nghiệm sống dựa trên những chuẩn mực chung của xã hội, của cộng đồng và nếp nhà (gia phong) qua các thế hệ một cách tự nhiên và như một nhu cầu tồn tại. Theo đó, các em hình thành được lối sống lành mạnh, gắn kết với cội nguồn; phát triển khả năng tự nhận thức trong việc giữ gìn, phát huy giá trị đạo đức truyền thống; tiếp thu, chọn lọc giá trị văn hóa hiện đại để xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc; mặt khác góp phần phòng tránh các tệ nạn xã hội.

Thứ sáu: Gia đình giúp các em nhận thức được trách nhiệm công dân trong định hướng nghề nghiệp

Định hướng nghề nghiệp cho con là một trong các hoạt động xã hội hóa của cha mẹ diễn ra trong môi trường gia đình. Định hướng nghề nghiệp cho con yêu cầu cha mẹ phải có kiến thức và hiểu biết nhất định để hiểu về sở thích, năng lực của con; về các kỹ năng cần có của mỗi ngành nghề; về yêu cầu của thị trường lao động cũng như sự biến đổi không ngừng của những yêu cầu đó. Đồng thời phải tạo cơ hội tốt nhất để con được tìm hiểu về các ngành nghề, biết được nghề nghiệp phù hợp với bản thân. Cha mẹ là người định hướng, thuyết phục, đồng hành cùng con… hướng con đến ý thức trở thành công dân toàn cầu; chọn đúng nghề nghiệp trong tương lai.

2. Một số giải pháp bồi dưỡng nhân cách công dân

Để đáp ứng yêu cầu thời đại, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực về thể lực, trí tuệ, đạo đức thẩm mĩ, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa và trách nhiệm công dân… từng gia đình cần có phương pháp giáo dục phù hợp. Trước hết, cha mẹ phải là tấm gương, gia đình phải được xây dựng trên cơ sở bình đẳng tôn trọng lẫn nhau, cha mẹ cần có kiến thức và hiểu biết nhất định.

Một là: Thay đổi quan niệm về giáo dục con cái

Nhiều gia đình, khi con cái mắc lỗi không biết làm cách nào để giáo dục ngoài biện pháp giáo dục truyền thống trước đây mà ông bà và cha mẹ thường sử dụng đối với họ, đó là “đánh thật đau để chừa thói hư tật xấu”. Họ không biết rằng việc làm đó đã làm tổn thương đến con cái và họ đã vi phạm pháp luật. Nhiều gia đình khi hậu quả xảy ra chỉ còn biết ân hận, oán trách bản thân. Cho nên, thay đổi quan niệm về giáo dục con cái là cần thiết: Dùng lời khuyên bảo ân cần, phân tích đúng sai thay cho trừng phạt thân thể; Đặt mình vào hoàn cảnh của con để thấu hiểu; Tìm kiếm sự hỗ trợ từ vợ/chồng, ông/bà, đồng nghiệp.

Hai là: Thay đổi cách dạy dỗ con cái bằng các biện pháp giáo dục tích cực

Ngày nay, vẫn có những gia đình giáo dục con cái bằng biện pháp trừng phạt thân thể nhưng đã ít hơn và thay vào đó là những biện pháp giáo dục tích cực: Quan tâm nhiều hơn đến tâm tư tình cảm của con cái; Lắng nghe và tôn trọng ý kiến của con và làm bạn với con; Khi các con mắc lỗi cần tìm hiểu nguyên nhân rồi phân tích, giải thích để con nhận ra lỗi của bản thân và giúp con tự điều chỉnh hành vi. Đặc biệt, chính cha mẹ là người quan sát, theo dõi sự tiến bộ của con để động viên kịp thời khi con có tiến bộ.

Ba là: Tạo môi trường gia đình an toàn, với tình yêu thương chăm sóc của cha mẹ để con cái nhận thức được sự đồng cảm, chia sẻ “gia đình là chốn bình yên” từ đó giáo dục các k năng sống cần thiết cho con như: Kỹ năng tự rèn luyện thân thể để bảo vệ sức khỏe; Kỹ năng giao tiếp ứng xử; Kỹ năng về công nghệ thông tin,…

Bốn là: Thể hiện đúng cách vai trò, trách nhiệm của cha mẹ bằng phương pháp nêu gương

Trước hết, cha mẹ phải thường xuyên học tập, trong đó học tập cả nghệ thuật giáo dục. Sự tu dưỡng, hiểu biết sâu rộng kiến thức xã hội, sự thống nhất giữa lời nói và việc làm sẽ tạo nên uy tín đối với con; Quan tâm và công bằng với các con; Chủ động lôi cuốn con tham gia vào công việc gia đình để con nhận thức được vai trò và trách nhiệm của mình đối với gia đình; Tôn trọng và thừa nhận giá trị của con như một nhân cách đang hình thành và phát triển; Bảo vệ danh dự và quyền lợi của con; Tôn trọng cá tính, sở thích, bí mật riêng tư của con nhưng có sự theo dõi; Khích lệ, động viên và tạo điều kiện để con phát triển năng lực cá nhân và chủ động, sáng tạo trong mọi hoạt động.

Năm là: Bồi dưỡng nhận thức về trách nhiệm và nghĩa vụ công dân

Giúp đỡ và tạo điều kiện để con tự trang bị kiến thức phổ thông, tự rèn luyện các kỹ năng mềm; Trang bị kiến thức giáo dục giới tính, giáo dục sức khỏe vị thành niên; Định hướng để con hướng đến ý thức trở thành công dân toàn cầu.

Sáu là: Tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội

Cha mẹ cần thường xuyên, chủ động liên hệ với nhà trường không chỉ thông qua sổ liên lạc điện tử mà cần trực tiếp gặp gỡ, trao đổi với nhà trường, giáo viên chủ nhiệm, các câu lạc bộ con tham gia để nắm tình hình học tập, rèn luyện của con, kịp thời động viên, nhắc nhở.

Tóm lại, trong giai đoạn hiện nay, gia đình là một nhân tố quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh. Vì vậy, để việc bồi dưỡng nhân cách công dân mang lại hiệu quả cần phải xây đựng gia đình ấm no, bình đẳng, hạnh phúc; người làm cha mẹ cần được trang bị nhiều hơn những kiến thức về giáo dục gia đình./.

 

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ giáo dục và Đào tạo, Tài liệu bồi dưỡng giáo viên Trung học phổ thông về giáo dục kỉ luật tích cực, Hà Nội, 2016.
  2. Mai Văn Bính (chủ biên), Giáo dục công dân 10, NXB Giáo dục Việt Nam, 2019. 
  3. Hà Nhật Thăng (chủ biên), Giáo dục công dân 6, NXB Giáo dục Việt Nam, 2019.
  4. Hội Luật gia Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh tấm gương sáng mãi muôn đời, NXB Hồng Đức, 2017.
  5. Tiểu luận Vai trò của giáo dục gia đình trong sự phát triển con người và xã hội, shorturl.at/nEGQ6.
  6. Tiểu luận Về vai trò của giáo dục gia đình trong việc hình thành và phát triển nhân cách ở trẻ, shorturl.at/uxFPW.
  7. Hồ Chí Minh toàn tập, tập 12, NXB Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2011.

 


[1] Hồ Chí Minh toàn tập, tập 12, NXB Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2011, tr.300

Tin liên quan